Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΨΗΦΙΔΩΤΟΥ

                                                        

                                                                                         ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ                                                          

    

                                                             

Η διακόσμηση των τοίχων, των δαπέδων ή της οροφής των ναών, συνήθως, αλλά και των σπιτιών με μικρές πολύχρωμες πέτρες, ή κομμάτια από γυαλί ή τερακότα. Τις πέτρες αυτές τις κολλούν με τέτοια τέχνη και με τόση αντίθεση χρωμάτων, ώστε να προξενούν εντύπωση στο θεατή από μακριά. Οι μικρές αυτές πέτρες ονομάζονται ψηφίδες η τέχνη ψηφιδογραφία και τα δημιουργήματα ψηφιδωτά ή μωσαϊκά.t Η λέξη μωσαϊκό προέρχεται από την ελληνική λέξη μούσα. Η επίσης ελληνική ονομασία ψηφιδωτό προέρχεται από την λέξη «ψήφος» (μικρή πέτρα). Ένας ορισμός της τέχνης αυτής θα μπορούσε να είναι ο εξής: Ψηφιδωτό είναι μια εικόνα συνεκτική της οποίας το κάθε επί μέρους στοιχείο είναι κτισμένο από μικρά ή μεγάλα κανονικά ή ακανόνιστα κομμάτια πέτρας, μαρμάρου, γυα­λιού, κεραμικών κτλ συνδεδεμένα με κονίαμα. Καλύπτουν δε ολόκληρη ή μέρος μιας επίπε­δης ή καμπύλης επιφάνειας ή ακόμη κι ένα τρισδιάστατο σχήμα. Το ιστορικό περίγραμμα της τέχνης του ψηφιδωτού διαιρείται σε τρεις κύριες φάσεις, με τις επιμέρους αναλυτικές περιόδους τους: • Την αποκαλούμενη «κλασική» από τις απαρχές της τέχνης στην Εγγύς Ανατολή έως τα θολωτά ψηφιδωτά της πρωτοχριστιανικής τέχνης Τη μεγάλη «Μεσαιωνική Βυζαντινή» φάση με τα εντοιχισμένα και θολωτά ψηφιδωτά • Τη «σύγχρονη» φάση, η οποία ξεκινά με την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος κατά την περίοδο της Αναγέννησης

Τα πρώτα ψηφιδωτά που παρουσιάζονται στην ιστορία της τέχνης είναι τα ψηφιδωτά δάπεδα των Μακεδονικών ανακτόρων. Για την κατασκευή τους χρησιμοποιείται το φυσικό βότσαλο Οι Βαβυλώνιοι ανέπτυξαν πολύ στην τέχνη την τεχνική της τερακότας, η οποία προσομοιάζει πολύ με την πορσελάνη. Κατόρθωσαν δε να τη χρωματίσουν και να την εμφιαλώσουν δηλαδή να την επενδύσουν με ένα είδος γυαλιού. Με αυτό το υλικό δημιουργούσαν σε τεράστια μεγέθη έργα, όπως φτερωτούς λέοντες ή ανθρώπινες μορφές, συνήθως στρατιώτες. 

Με αυτές τις παραστάσεις διακοσμούσαν την εξωτερική όψη των τειχών, ένθεν και ένθεν των πυλών, στις οχυρωμένες πόλεις τους. Έτσι η τέχνη αυτή θεωρήθηκε από πολλούς σαν ο πρόδρομος του ψηφιδωτού. Τα υλικά για τα κονιάματα είναι πασίγνωστα και μπορούμε να τα βρούμε εύκολα στο εμπόριο και ειδικά σε μαγαζιά με υλικά οικοδομής. 

Τα υλικά που θα αναφέρω πιο κάτω είναι εκείνα που αναμειγνύονται μεταξύ τους για να μας δώσουν το υπόστρωμα στο οποίο στερεώνεται το ψηφιδωτό. Εξαίρεση αποτελεί το κερί και ο εποξικός αρμός. 

Ένα σημείο που πρέπει να προσέξουμε είναι ότι τα υλικά που θα αναφέρουμε δεν είναι απαραίτητο να αναμειγνύονται όλα μαζί αλλά για κάθε μια περίπτωση ξεχωριστά υπάρχει και η κατάλληλη συνταγή. 

Τα υλικά για την κατασκευή κονιάματος και ο τρόπος που θα χρησιμοποιηθούν εξαρτάται κυρίως από το τελάρο όπου θα τοποθετηθεί το ψηφιδωτό. Για παράδειγμα δεν τοποθετούμε ΠΟΤΕ ασβέστη στο κονίαμα που προορίζεται για το μεταλλικό τελάρο γιατί ο ασβέστης είναι γνωστό ότι καταστρέφει τα μέταλλα και κυρίως το σίδηρο. Τα υλικά είναι: 1. Μαρμαρόσκονη . 2. Άμμος. Κατά προτίμηση ξανθή ή ποταμίσια. 3. Τσιμέντο κατά προτίμηση άσπρο. Το τσιμέντο το χρησιμοποιούμε εξ’ ανάγκης σε αντικατάσταση της ‘Θηραϊκής γης’. 4. Τουβλόσκονη (τριμμένο κεραμίδι). 5. Ασβέστη (πολτό). 6. Κόλλα (πλαστική). 7. Το τσμεντόχρωμα (φάβα). 8. Το κερί της μέλισσας. 9. Η παραφίνη. 10.Το κολοφώνιο. 

ΟΙ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΤΩΝ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ 

1. 2½ άμμο ξανθή. 2. 1½ μαρμαρόσκονη 3. ½ τουβλόσκονη 4. ½ άσπρο τσιμέντο 5. 1½ ποτήρι αδιάλυτη κόλλα (αν τα πιο πάνω υλικά στο σύνολό τους είναι ένας κουβάς των 10 κιλών) 6. ½ κουταλάκι του γλυκού τσιμεντόχρωμα. 

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ 

Επαγγελματική Πένσα Ψηφιδωτού, Τσιμπίδα, Σφυρί για Μάρμαρα, Προστατευτικά Γυαλιά, Κόφτης Ψηφίδων με Μοχλό. 

Κατασκευή 

Τα βυζαντινά επιτοίχια ψηφιδωτά φιλοτεχνούνταν με άμεση τοποθέτηση των ψηφίδων πάνω σε ειδικά προετοιμασμένη επιφάνεια ασβεστοκονιάματος που αποτελείται από διάφορα στρώματα:

 1. Το κατώτερο στρώμα, πάχους 2,5 εκ., αποτελείται από ακοσκίνιστα υλικά: μαρμαρόσκονη, ασβέστη, τουβλόσκονη και κομμένο άχυρο, που δίνει όγκο στο κονίαμα, δένει τα υλικά μεταξύ τους και διευκολύνει την απορρόφηση της υγρασίας. 

Πριν στεγνώσει αυτό το κονίαμα, με την άκρη του μυστριού δημιουργούσαν πάνω του κυματιστές αυλακώσεις ώστε να κολλήσει το επόμενο στρώμα κονιάματος. 2. Το επόμενο στρώμα, πάχους 1,5 – 2 εκ., περιλαμβάνει τα ίδια υλικά κοσκινισμένα και με λεπτότερη σύνθεση. 3. Το τρίτο στρώμα, πάχους 1 – 1,5 εκ., έχει κοσκινιστεί δύο ή τρεις φορές και δεν περιέχει άχυρο.

Τα κονιάματα στερεώνονται μεταξύ τους με ισχυρά καρφιά με επίπεδα κεφάλια. Γενικώς το τρίτο στρώμα, που ήταν το στρώμα υποδοχής των ψηφίδων, βαφόταν με «κόκκινο της γης». Ο ψηφοθέτης δούλευε με προσχέδιο σε μονοχρωμία με καστανό ή μαύρο χρώμα. Στα βυζαντινά ψηφιδωτά οι ψηφίδες ήταν ανισομεγέθεις. Συνήθως πολύ μικρές ψηφίδες χρησιμοποιούσαν για τα πρόσωπα και γενικότερα τα γυμνά μέρη των μορφών, ενώ οι μεγαλύτερες στα ενδύματα και στον κάμπο της παράστασης. Όλες αυτές οι ψηφίδες εμφυτεύονταν μία μία πάνω στον φρέσκο σοβά με διαφορετικές κλίσεις, πράγμα που επέτρεπε την καλύτερη δυνατή εκμετάλλευση του εξωτερικού φωτός. Εννοείται ότι η ψηφοθέτηση γινόταν τμηματικά και μερικές φορές διακρίνεται το σημείο ραφής των επιφανειών, αλλά το ενιαίο κοκκινωπό χρώμα πάνω στο σοβά εξασφάλιζε την ενότητα του συνόλου. Όπως είναι φανερό, πρόκειται για τεχνική πολυδάπανη και δύσκολη. 

Στην περίπτωση των φορητών ψηφιδωτών εικόνων, η τεχνοτροπία είναι ιδιαίτερα διαφορετική. Πάνω στο ξύλο απλώνεται ένα στρώμα κηρομαστίχης, στο οποίο εμφυτεύονται οι ψηφίδες. Το μέγεθος των ψηφίδων εδώ είναι αισθητά πιο μικρό από αυτό στα επιτοίχια και επδαπέδια ψηφιδωτά. Συχνά φτάνουν το μέγεθος του κεφαλιού της καρφίτσας. 

Κατά την 4η χιλιετία π.χ. στην Νότια Μεσοποταμία, στην περιοχή που κατοικούσαν οι Σουμέριοι, συναντάμε σε ναό της πόλης Ουρούκ (Βάρκα) την πρώτη μορφή διακόσμησης με "ψηφίδες" από κοχύλι, όνυχα και πηλό.

Στην Δυτική Μικρά Ασία το 8 π.χ. στην πόλη Γόρδιο της Φρυγίας σώζονται τα παλαιότερα δείγματα ψηφιδωτών δαπέδων με χονδροειδή χαλίκια. Αργότερα κατά τους υστεροκλασσικούς χρόνους συναντάμε στην Όλυνθο (Κασσάνδρα, Χαλκιδική) δάπεδα με περίπλοκα σχέδια, μυθολογικά συνήθως, με φυσικά βότσαλα άσπρα ή μαύρα. 

Κατά τον 2o π.X. αιώνα στην Πέργαμο (Μικρά Ασία) συναντάμε ψηφιδωτά με ψηφίδες από πέτρες, μάρμαρα, γυαλί σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων και σχεδίων που σχεδόν μιμούνται την ζωγραφική (περιστέρια κύπελλο Σώσου)Από την Ελληνιστική Ανατολή διαδόθηκε το ψηφιδωτό στην Ιταλία και αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην Πομπηία και Ρώμη. Οι Ρωμαίοι διακοσμούν δάπεδα και τοίχους σπιτιών, λουτρών και ναών ακολουθώντας μία 'μονόχρωμη' και απλοποιημένη τεχνική 

Στα Βυζαντινά χρόνια, η τέχνη του ψηφιδωτού παίρνει την καλύτερη μορφή της. Διακοσμούνται εκτός από δάπεδα, τοίχοι, θόλοι και προσόψεις ναών και παλατιών. Χρησιμοποιούνται ψηφίδες από μάρμαρο, φυσικές πέτρες, γυαλί χρωματιστό, ακόμα και χρυσός και ασήμι. (Ροτόντα - Θεσσαλονίκη)

Τα θέματα την εποχή αυτή ποικίλουν. Συναντάμε από μυθολογικά και διακοσμητικά στοιχεία θάλασσας, στεριάς, παραστάσεις κυνηγιού, προσώπων, αυτοκρατόρων και άλλα προσαρμοσμένα στις χριστιανικές πλέον αντιλήψεις ή σκηνές παρμένες από Παλαιά και Καινή Διαθήκη αργότερα κατά τον 9ο - 10ο - 11ο - 12ο αιώνα. (Αγία Σοφία - Κων/πολη)

 Κατά τον 14ο αιώνα μ.Χ. οι μορφές των ψηφιδωτών παραστάσεων απεικονίζονται στα πρότυπα της κλασσικής παράδοσης με τάσεις ζωγραφικής απόδοσης όσο και υψηλής ποιότητας στην τεχνική εκτέλεση. (Παμμακάριστος (Άγγελος) - Χριστός - Βάπτιση)